Blog, Pers

De overheid zonder Instagram-filter

Vorige week vrijdag publiceerde ik voor De Tijd een artikel over hoe ambtenaren in de overheid de mond gesnoerd worden als ze willen innoveren of getuige zijn van mistoestanden en dit willen aankaarten.  Het stuk veroorzaakte een wervelwind in de media. Heel wat mensen herkenden zich in het verhaal. Mijn mailbox raakte vol met getuigenissen en dossiers.  Verhalen van ambtenaren uit alle mogelijke hoeken van de overheid over vervelende situaties. Vervalsing van een selectieprocedure, overheidsgeld dat niet correct werd aangewend, ontmoediging van enthousiaste ambtenaren die procedures vlotter willen laten verlopen,…

Diverse verhalen met telkens een treurig einde. Ondanks de malaise waren er gelukkig ook andere stemmen. Ambtenaren die wel vooruit geraken en met respect behandeld worden op de werkvloer. Er waren zelfs een aantal ambtenaren kwaad op mij. Terug een bezoedeling van het imago van de overheid dat al moet opboksen tegen een negatieve perceptie! Sorry, ik nam een foto van de overheid zonder Instagram-filter. En hierna volgt waarom.

De afgelopen dagen nam ik de tijd om alle getuigenissen en dossiers die tot bij mij kwamen door te nemen. Ondanks de grote diversiteit aan verhalen, zijn er toch telkens een aantal dingen die terugkeren. Een patroon in de verhalen binnen een overheidscontext:

1. De vrijheid van meningsuiting en het borgen van persoonlijke integriteit is relatief

Ambtenaren hebben net zoals elke burger spreekrecht, maar toch een beetje minder. Dat is logisch gelet op het feit dat er soms heel vertrouwelijke gegevens circuleren binnen een overheid en dat gooi je best niet op de straatstenen. Anders wordt het wanneer er mensen getuige zijn van corruptie of bezwarende praktijken. De integere ambtenaar doet een melding, volgt een juridische procedure en…komt op een dood spoor terecht. Een illustratie hiervan is de open brief die drie klokkenluiders vandaag in De Tijd hebben gepubliceerd. Ze zijn niet de enigen…

2. Een beperkte vrijheid van beweging en functiekeuze

Mensen die tegengewerkt worden om processen of systemen te verbeteren worden in een soort kooi gezet. Ofwel krijgen ze plots een nieuwe functie zodat de activiteiten waarmee ze bezig waren niet meer nodig zijn ofwel krijg je in extreme situaties ambtenaren die thuis gezet worden met behoud van wedde. Dit laatste komt vooral voor bij de ernstige dossiers waar ambtenaren een mistoestand opgemerkt hebben.

3. De macht en de voordelen die verbonden zijn aan ambten en verantwoordelijke posities

Wat je hier ziet is hetzelfde fenomeen als bij het Stanford-gevangenisexperiment. Tijdens dit experiment werden normale studenten in een gevangenis gestopt. De studenten werden opgedeeld in twee groepen: bewakers en gevangenen. Tijdens het experiment zie je dat redelijk snel de studenten zich naar hun rol begonnen te gedragen. De bewakers werden dominant en de gevangenen onderdanig. De bewakers kwamen ook in de verleiding hun macht te misbruiken met een aantal gruwelijke gedragingen tot gevolg.

In de dossiers en verhalen van de getuigenissen kwam het element van leiderschap regelmatig aan bod. Een overste die druk uitoefent op de medewerker via een negatieve evaluatie of zelfs de dreiging van ontslag. Dit kwam vooral voor bij de innovators.

Melders van meer ernstige feiten die politici en ombudsdiensten contacteerden werden soms om de tuin geleid. Geen antwoord of de melding dat ze bij de verkeerde dienst waren voor hun klacht. Om een goede bemiddeling te kunnen doen, moeten beide partijen over dezelfde onderhandelingsmacht beschikken. In een overheidscontext is dit momenteel moeilijk omdat je per definitie bij een hogere macht moet aankloppen die de spelregels bepaalt. Dit schept een wantrouwen.

4. Het verspillen van overheidsmiddelen is taboe

Bij de dossiers waar geld gemoeid  is, was het erg lastig om dit bespreekbaar te maken. Dit zien we in verschillende gedaantes. Van mensen die niet actief zijn en toch worden betaald tot het investeren in nutteloze producten of diensten.  Audits zien de kleine kantjes over het hoofd omdat ze ook maar afhankelijk zijn van de informatie die hen gegeven wordt.

5. Een klimaat van beperkt zelfrespect

Je moet flink wat lef hebben om in de overheid te durven innoveren. Mensen die tegen de lamp lopen, moeten het gelag betalen. Dit schrikt dan ook anderen af om te leren en te evolueren. Bij de ernstige dossiers waar wanpraktijken aan de orde waren, zie je dat de melders met een groot gevoel van onrechtvaardigheid blijven zitten. De zaak wordt niet ten gronde onderzocht en er komt geen oplossing uit de bus. Mensen beginnen te twijfelen aan zichzelf en raken hun zelfrespect kwijt.

Deze vijf elementen vond ik terug bij de verhalen van ambtenaren die te maken hadden met het beknotten van hun vrijheid om te innoveren of transparant te zijn. Natuurlijk is dit niet overal zo. Maar het komt wel  voor en daar mogen we niet blind voor zijn. Hier zitten we dus met een stevig vraagstuk om op te lossen. Een vraagstuk dat vertrekt vanuit een heleboel persoonlijke verhalen, maar op een gegeven moment op een hoger niveau moet komen. Hoe kunnen we voorkomen dat deze vijf lastige zaken niet voorvallen in een overheid?

We gaan alvast met de denktank Itinera  onderzoeken hoe goed bestuur kan ontwikkeld worden. We gaan dit doen zoals een criminoloog dat doet: kijken naar wat zich voordoet en dan met een multidisciplinair team stap voor stap de hete thema’s uitklaren om tot een oplossing te komen. Ik hoop dat het lukt. Een boek dat ons helpt uit dat eeuwige gevecht tussen mens en systeem te geraken. En dan vijf minuten politieke moed om dit op de agenda te zetten…

Dit stuk is geschreven in eigen naam. 

 

 

 

1 thought on “De overheid zonder Instagram-filter”

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s